سه گانه ی مکان ایرانی

دکتر علی نیکویی

تولد فضا امری فرهنگی است که در هر تمدن و هر دوره بسته به ساختار اندیشه¬ی حاکم و ویژگی¬های فرهنگی عصر، شکلی مخصوص پیدا می¬کند؛ تمدن¬هایی که از سابقه¬ی طولانی برخورد هستند در معماری و تولید فضا نظامی به وجود می¬آورند که در انطباق با تحولات زمان و مکان هویت معماری آن تمدن را شکل می¬دهد.
معماری ایران در طول تاریخ قبل و بعد از اسلام [جز دوره¬ی معاصر که رشته¬ی تداوم ویژگی¬های آن گسسته شده] دارای نظامی است که علی¬رغم تحولات زیاد صورت آن از هویت فضایی واحدی برخوردار است، به مدد تداوم صفات خاص و نقش¬آفرینی آن¬ها در سیستم معماری هویت و تَشَخُصِ معماری ایرانی پدید آمده است، فضای ایرانی محصولی از تمدن و فرهنگ انسان¬هایی است که به دلیل مختلف تاریخی و جغرافیایی با هویت ممتاز و مستقل ساخته می¬شود، دست یابی به این راز موضوع گفتمان این یادداشت می¬باشد.
وجود سه عنصر آب، درخت و چهارطاقی از ویژگی¬های معماری مکان مقدس در فلات ایران و تمام سرزمین¬هایی که متاثر از فرهنگ ایرانی گشته¬اند می¬باشد. این سه عنصر معماری ایران جوهر مکان و فضای ایرانی به حساب می¬آیند که در دوران اسلامی با دگردیسی در معماری ادامه می¬یابند، این دگردیسی به شکل خانه¬هایی که حیاط مرکزی دارند و یک حوض در میانشان قرار می¬گیرد و باغچه¬هایی که دو به دو یا چهار به چهار با یکدیگر قرینه هستند راه خود را می¬پوید. در تمام حیاط¬های ایران با نگاهی (بومی و محلی) درختان انگور، انجیر و انار وجود داشته¬است، امروز در توصیف این باغ¬ها گفته می-شود تقلیدی از بهشت بوده و این فکر برگرفته از آیات قرآن در وصف بهشت است، حال آنکه باغ¬های پاسارگاد یا پردیس¬های ساسانی نیز همانند همین باغ¬ها در دوران پیش از اسلام تزئین می¬گشتند؛ پس در اصل ریشه¬ی این باغ¬ها مرتبط با دوران پیش از اسلام است و بعد به دوران اسلامی می¬رسد، یعنی آیین تقدس آب، درخت و چهارطاقی در دوران پیش از اسلام آبشخور دارد و این سه عنصر به خانه¬ها و باغ¬های دوران اسلامی وارد می¬شود، حتی انتخاب گیاهان نیز بی¬ارتباط با فرهنگ و تاریخ باستان نیستند، برای مثال وجود انار یا گل نیلوفر در تزئینات معماری و طرح قالی ریشه در تقدس این گیاه در تفکر ایرانی دارد، نمونه¬های بی¬شماری از درختان و چشمه¬هایی که برای مردم مقدس به شمار می¬آیند ریشه¬های عمیق این تفکر را نشان می¬دهد؛ چشمه¬ی نیاسر کاشان یکی از همین چشمه¬هاست که برای مردم منطقه جایگاه ویژه¬ای دارد تا آنجا که مراسم قربانی در روز عید قربان با احترام در کنار چشمه و با توجه به آب برگزار می¬شود، ریشه¬ی تقدس این عناصر قدیسیت مهر و آناهیتا است؛ نام گذاری مونث و مذکر بر چشمه¬ها دلیلی بر انتساب ایشان به مهر و ناهید است؛ در تمام موارد درختانی مقدس در کنار این چشمه¬ها قرار دارد در آبان یشت اوستا آمده است: درختانی هستند مقدس که در کنار چشمه¬های مقدس می¬رویند و آنان نگهبانانی دارند. در اینجا مفهوم نگهبان نیز مورد توجه قرار می گیرد، این نگهبانان در واقع ایزدان مهر و ناهید و موبدان بودند.
چار طاقی¬های مقدس که در واقع مهرابه¬ها و محل ستایش مهر به حساب می¬آیند، ریشه در تقدس غارها دارند. غارهای مقدس در جای¬جای نقاط ایران و جهان وجود دارد که آیین پرستش مهر با دگردیسی هنوز در آنها صورت می گیرد ! وجود امامزاده¬های متعدد در کنار چشمه ها و درختان مقدس در اقسی نقاط ایران تاییدی بر این مدعا به حساب می¬آید.

دکتر علی نیکویی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *