بررسی هنر ایران در دوران سلطنت قاجار (بخش اول از سوم)

هنر قاجار در تمدن ایران ریشه دارد و از سویی بیان تجسمی دقیق به ایران قرن نوزدهم داده است؛ یک ارزیابی درست در مورد هنر قاجار بسیار دشوار است زیرا اطلاعات اساسی به شکل مشخص تقسیم¬ بندی نشده است و فهرست جامه¬-ای از آثار تاریخی باقی مانده وجود ندارد، تعداد کاتولوگ¬ها اندک است و از آنجا که کتاب¬های استاندارد هنر ایرانی با سقوط دولت صفویه¬ی در اوایل قرن هژدهم متوقف شد، تاریخچه¬ی آنها نیز ناچیز است؛ روشن¬ترین و رضایت¬¬بخش-ترین مربوط به “رابرت مروچ اسمیت” رئیس بخش تلگراف ایران است که در دوره¬ی خدمت خود از سال 1865 تا 1888 میلادی به شکل منظم مجموعه¬ای از هنر ایران را برای موزه¬ی ویکتوریا و آلبرت جمع¬آوری و نگاهی منتقدانه و دلسوزانه به هنر قاجار داشت؛ بنابراین اولویت در بررسی هنر قاجار این است که آثار تاریخی و دستی را فهرست¬بندی و توضیحات اصلی آنها را با ارجاع به منابع دسته دوم مانند حساب¬های مسافرتی اروپائیان، گزارشات اداری، تاریخچه-ی ایرانی و اسناد تکمیل کرد.
هنر قاجار با شیوه¬ای پر زرق و برق و با استفاده از رنگ¬های شعله آسا به عنوان شیوه¬ای پیشرفته در قرن نوزده معرفی شده است، در اینجا ممکن است هنر ایران با پیشرفت¬های قرن نوزدهم اروپا مقایسه شود، جایی که سلطه¬ی حرفه¬ای، فرم¬های خوش قریحه¬ی تزئینی را به وجود آورد. در جزئیات و سایه رنگ¬ها در نقاشی شباهت¬های نزدیکی میان آثاری چون لاک منقوش، طلا و مس لعابی و تا حدودی کاشی لعابی منقوش در ابعاد بزرگ وجود دارد، چنین آثاری و همچنین گروه خاصی از منسوجات از کیفیت بالایی برخوردارند. یکی از خصوصیات مهم و خاص هنر قاجار، پیکر¬نگاری غنی آن است؛ نمایش گلها، شاخ و برگ و میوه¬ها به عنوان موضوع مکمل به¬کار می¬روند؛ در این تصاویر مناظر روستایی و ساختمان¬ها را می¬توان دید که اساسا از تصاویر وارداتی اروپائیان الهام گرفته و روایت¬های بسیار در مورد آنها وجود دارد؛ دلتنگی برای گذشته¬ی ایران در تصاویر فرمانروایان ساسانی، موضوعات سنتی ادبیات ایران و جنگ-های اخیر ترک¬های عثمانی و مغول¬ها منعکس شده است؛ جهان معاصر در پرتره¬های فرمانروایان قاجار در موقعیت-های رسمی و غیر رسمی در تصاویر زندگی روزمره به طور طبیعت¬پردازانه دیده می¬شود؛ در اینجا نفوذ اروپائیان در تصاویر

فرم نظامی لباس¬های ناصرالدین¬شاه و مامورانش می¬توان دید اگرچه شاید بتوان مهمترین و جالب¬ترین شمایل¬نگاری را در موضوعات فرهنگ¬عامه یافت که در نقاشی رنگ روغن، دیوارهای تزئین شده قهوه¬خانه¬ها، نقاشی¬های روی شیشه، چاپ سنگی رنگی و مجموعه¬ی آثار سفالی دیده می¬شود. آنچه در این دوره منحصر به فرد می¬باشد که بدون شک بقای تمدنی را نشان می¬دهد که تاریخ اولیه¬ی آن را از دست داده است، مانند حوادث غم¬انگیزی از تاریخ شیعه و تصاویر

یافت شده از قهرمانان افسانه¬ای چون رستم؛ رستم نقشی دو جانبه دارد زیرا هم به عنوان شخصیتی شاه¬نما و هم به عنوان قهرمان مردمی ظاهر می¬شود.

معماری
معماری قاجار و تکنیک¬های مختلف تزئنی آن جامع¬ترین تفسیر از کیفیت هنر آن زمان را بیان می¬کند؛ از آثار به جای مانده می¬توان فهمید که بناهای قاجار از روشی پرتوان بهره می¬گیرند مانند بسیاری از بناهایی که در دوران سلطنت بلندمدت فتحعلی¬ شاه و ناصرالدین شاه یا بناهای زیبا با مقیاس بزرگ متعلق به اواخر دوره¬ی قاجار، سلطنت احمد شاه ساخته شده است. تجمع اصلی بناهای بجای مانده در تهران، پایتخت ایران است که به شدت توسط پروژه¬های ساختمانی ناصرالدین شاه تغییر یافته است، تعداد دیگری از این بناهای زیبا را می¬توان در قزوین، اصفهان، شیراز، کاشان، رشت، سمنان و زنجان یافت؛ مصالح سنتی مورد استفاده در این بناها شامل آجر سفالی پخته شده برای قسمت¬های اصلی بنا، سنگ برای قسمت¬هایی مثل ستون و فاق و چوب برای در و پنجره. تزئینات با روش¬های گوناگون انجام می¬شد، مانند کاشی¬های رنگی، کنده¬کاری و قالب¬گیری روی گچ، کچ¬کاری رنگی، چوب¬های رنگی، میناکاری روی آهن و کنده¬کاری روی چوب.
معماری مذهبی
این نوع معماری معمولا وابسته به شهر بوده و بر مسجد و مدرسه¬هایی چهار ایوانی با حیاط مرکزی وسیع و به روش کلاسیک ایران تاکید می¬کند، به دور از محدودیت، سادگی نقشه آن انعطاف¬پذیری قابل توجهی را ممکن می¬سازد تا حدی که می¬تواند سادگی نقشه¬ی آن انعطاف¬پذیری قابل توجهی را ممکن ¬سازد و از محدوده¬های حیاط فراتر رود و در تناسب جزئیات بخش¬های متفاوت باشد؛ سه مسجد بزرگ؛ قزوین ساخته شده در 1806 میلادی، زنجان 1827 میلادی و سمنان 1828 میلادی ورودی¬های اصلی مشابهی دارند. یک مسجد ایرانی با ساختمان¬های اطراف احاطه شده است که از دیدگاه اروپائیان هیچ فضایی ندارد، ورودی آن ساختاری برج مانند دارد با طاق¬قوسی که مقرنس آراسته شده است و در میان قابی مستطیل شکل جای گرفته است.

[ مسجد سلطانی (امام) سمنان

در ادامه ورودی توسط یک راهرو به شمال ایوان متصل شده که به بارگاهی باز می¬رسد؛ مسجد شاه قزوین شامل یک طبقه از طاق¬هایی است که حیاط را آراسته¬اند در حالی که مسجد سمنان دو طبقه دارد و طبقه¬ی بالایی طوری روی طبقه¬ی زیرین قرار گرفته که یک راهروی باز و تراس مانند به وجود آورده است؛ نسبت¬های این چهار ایوان متفاوت¬اند، مسجد قزوین و مسجد زنجان چهار ایوان به طول مساوی درد اما ایوان شمالی و جنوبی مسجد سمنان از ایوان¬های شرقی و غربی آن بلندتر و با ابهت¬تر است، همه¬ی آنها با طول یکسانی ساخته شده¬اند؛ طاقچه¬ای بزرگ با تزئینات مقرنس در طاق آنها و ایوان جنوبی که در تمام آنها مهمترین و بیشترین تزئینات را داشته و به مقصوره یا جایگاه مقدس منتهی می¬شود؛ ساختمان سنتی مقصوره بیشتر در قزوین دیده می¬شود که اتاقی دایره شکل با گوشواره¬هایی در کنج آن است که به سمت گنبد کشیده می¬شود. محراب نیز در دایره¬ی جنوبی قرار دارد و با تزئینات کاشی رنگی برجسته شده است.
مسجدهای دوره¬ی قاجار حیاط وسیع و چهار ایوانی را ادمه داده¬اند اما با عملکرد متفاوت که می¬توان نمونه¬های آن را در مسجدهای زمان ناصرالدین شاه دید؛ مسجد ناصرالملک شیراز و مسجد سپه¬سالار تهران. مسجد شیراز از این جهت که تاکید را بر فضای محراب نمی¬گذارد، متفاوت است. این فضا که از ورودی شمال غربی به آن می¬رسیم با یک ردیف ساده از طاق¬های تزئین شده که از قسمت¬های غربی به یک تالار ستون¬دار زمستانه مخصوص عبادت باز می-شود، ایوانی در آنجا وجود ندارد و قسمت شمالی شامل دو طبقه از طاق¬هایی است که طاقچه وسیع مرکزی را قاب-بندی می¬کند و به اتاقی باز منتهی می¬شود که با ردیفی از راهروها یکی پس از دیگری احاطه شده است در مقابل قسمت جنوبی از طاقچه وسیع مرکزی به جای محراب و طاقچه¬های کوچکتر در هر طرف آن تشکیل شده است؛ مسجد سپه¬سالار به عنوان نمونه¬ی پلان سنتی در مقیاس بزرگ با بارگاهی باز، دو طبقه، وسیع و چهار ایوانی ساخته شده است.

مسجد سپه سالار تهران

قسمت جنوبی آن نیز به گنبد و محراب منتهی می¬شود، دو مناره ورودی جنوبی را احاطه کرده و چهار مناره با پایه¬های نیم¬ستونی در میان نمای جنوبی قرار گرفته است. مدارس قاجار پلان حیاط وسیع را پذیرفته¬ که اغلب با ساختمان اتاق-هایی در پشت گذرگاه طاقدار، حیاط آن را می¬آراستند، مسجد و مدرسه آقا بزرگ در کاشان ساخته شده در سال 1832 میلادی هر دو شیوه را در یک روش اصیل ترکیب می¬کند و ساختمانی متناسب و زیبایی با حیاطی وسیع دارد که سطح زیرین توسط اتاق¬هایی، مدرسه¬ای را به وجود آورده¬اند.

مسجد و مدرسه آقا بزرگ کاشان

باقی ساختمان¬های مذهبی دوره¬ی قاجار، بخصوص امام¬زاده¬ها و زیارتگاه¬ها تاحدودی ساختار ساده¬ای را دنبال می-کنند؛ ساختار آنها طی وقف¬های نیکوکاران به ساختمان¬های بزرگ و پیچیده مبدل شده است، مردم ایران قاجار مردمانی کوشا بودند، آثار ایشان را می¬توان در زیارتگاه¬های مهمی مثل زیارتگاه امام رضا در مشهد، فاطمه¬ی معصومه در قم، عبدالعظیم در ری، نعمت¬الله ولی در ماهان و شاه¬چراغ و میرمحمد در شیراز دید.
کمک¬های آنها موجب خلق فرم¬های متفاوتی شد مانند حیاط¬های افزوده شده به ماهان یا اتاق¬های گنبدی شکل در قم و شیراز؛ شاه¬چراغ دارای اتاق¬های صلیب مانندی است که استادانه با آیینه¬کاری¬هایی تزئین شده و در بالای مقبره قرار گرفته دارای گنبد کاشی¬کاری شده برجسته نیز می¬باشد. ساختمان¬های دوره¬ی قاجار متعلق به سال 1834 میلادی است اما تا به امروز چندین بار بازسازی شده¬اند. تکیه یا میدان محل اجرای نمایش و تعزیه برای شهادت امام حسین که نوعی بنای مذهبی است و پیش از قاجار هیچ نشانه¬ای از آن وجود نداشت؛ نمونه¬های بسیار کمی از آنها باقی مانده است زیرا آنها در موقعیتی خاص و به شکل موقتی برپا می¬شدند، یکی از نمونه¬های نادر بر جای مانده تکیه-ی معاون¬الملک در کرمانشاه می¬باشد که قسمت¬هایی از آن در سال 1929 ساخته شد و ساختار پیچیده¬ای دارد که شامل بر دو حیاط مستطیلی شکل باز با یک اتاق صلیب مانند و گنبدی شکل یا تزئینات کاشی¬کاری مربوط به تعزیه یا تصویر پردازی صوفیه است….. ((ادامه دارد…))

تکیه¬ی معاون¬الملک در کرمانشاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *